Even een korte tijdsbalk sinds het bestaan van de aarde

Soms vind ik het moeilijk om al mijn weetjes te plaatsen, niet alleen in mijn hoofd, maar ook in tijd ;). Daarom wil ik vandaag even een aantal dingen op een rij zetten.

• ca. 4600 miljoen jaar geleden: De aarde en andere planeten ontstaan uit delen van een enorme, hete gaswolk en stof die rond de zon zweven en samenklitten.
• ca. 4300 miljoen jaar geleden: De aardkorst vormt zich.
• ca. 4200 miljoen jaar geleden: De aarde koelt af. Uit het binnenste komen gasbellen en waterdamp naar boven. Zo ontstaat de atmosfeer.
• ca. 4000 miljoen jaar geleden: De korst en de mantel scheiden zich. Er begint regen te vallen en de atmosfeer wordt helderder.
• ca. 3800 miljoen jaar geleden: De eerste organismen zijn eencellige bacteriën
• ca. 3000 miljoen jaar geleden: De atmosfeer wordt rijk aan zuurstof doordat oceaanplanten zonlicht absorberen en zuurstof afgeven.
• ca. 1500 miljoen jaar geleden: Eencelligen, zoals amoeben, zijn de eerste complexe levende cellen; later komen eencelligen samen om sponsen te vormen, de eerste meercellige organismen.
• ca. 570 miljoen jaar geleden: In de zeeën en oceanen ontwikkelt zich een grote verscheidenheid aan complexe levensvormen.
• ca. 440-400 miljoen jaar geleden: Planten en dieren op het vasteland.
• ca. 220 miljoen jaar geleden: Er is één gigantische landmassa, die we Pangaea noemen. Later splitst die in kleinere landmassa's, de huidige werelddelen.
• ca. 200-70 miljoen jaar geleden: Het tijdperk van de dinosaurussen.
• ca. 100.000 jaar geleden: De eerste mensen verschijnen

Bron: https://www.weet-magazine.nl/strijd-om-de-oorsprong-van-de-mens/

Gorilla's, ook mensapen

Ik had het al eens over primaten in het algemeen, over chimpansees en daarna over Jane Goodall en haar werk over, voor en rond chimpansees. Wil je deze artikels nog eens opnieuw lezen, klik dan op onderstaande links.

Primaten

De chimpansee

Jane Goodall en haar chimpansees

Vandaag wil ik het over een andere groep mensapen hebben, namelijk de gorilla's. Zij zijn de grootste nog levende primaten. Een mannelijke gorilla intimideert rivalen door zich op de borst te slaan. Hij begint zijn imponeergedrag met een luide schreeuw. Daarna zwaait hij met handenvol bladeren en wortels en gooit die in de lucht. Ten slotte richt hij zich op en slaat zich met de handen op de borst.

Een ondersoort van de gorilla's zijn de berggorilla's. Zij leven in de bergen van Rwanda. Een berggorilla zoekt op de grond naar voedsel en eet wilde selder, bessen en bamboescheuten. De laaglandgorilla leeft dan weer in de regenwouden van tropisch Afrika. Hij is de grootste van alle primaten: een volwassen mannetje kan 150 kg wegen en 1,7 meter lang zijn. Gorilla's zijn maar zelden agressief. ZE leven in familiegroepen van 10 tot 20 dieren die door het dominante mannetje geleid worden.

Zilverruggen zijn volwassen mannetjes. Naarmate ze ouder worden, wordt de vacht op hun rug zilvergrijs. Het dominante mannetje van een familiegroep is altijd een zilverrug.

Bron: http://anw.inl.nl/article/zilverrug

De Amerikaanse zoöloge Dian Fossey wijdde haar leven aan het bestuderen van de berggorilla, een bedreigde soort. Ze leerde de geluiden en gebaren van de gorilla's imiteren en kon met hen in hun eigen 'taal' communiceren.

Eilanden in Midden-Amerika: Haïti

Een paar weken terug had ik het al over de eilanden van de Bahama's, vandaag is Haïti aan de beurt. Aardrijkskunde heeft me altijd heel erg geboeid en ik wist van kindsbeen af ook heel wat landen liggen. Ik heb uren op mijn computer Elektro gespeeld om het een en ander van buiten te leren. Het zat er toen al in ;). Maar in eilanden ben ik nooit zo goed geweest. Ik twijfelde altijd waar ik ze kon vinden en moest op den duur heel de wereldkaart afspeuren. Ik wist vaak zelfs niet meer in welke zee ze gelegen waren. Daarom zet ik hier op Gietjes Weetjes ook graag eens een eiland (of eilandengroep) in de kijker.

Haïti heet eigenlijk officieel Republiek Haïti en is een eilandstaat in de Caraïbische Zee. Deze zee grenst aan de Atlantische Oceaan, trouwens. Het land omvat het westelijke deel van het eiland Hispaniola en een aantal kleinere eilanden waarvan Île de la Gonâve, Île de la Tortue en Île à Vache de grootste zijn. Haïti ligt oostelijk van Cuba en grenst in het oosten aan de Dominicaanse Republiek. De hoofdstad is Port-au-Prince.

Bron: https://nl.wikipedia.org/wiki/Ha%C3%AFti

Na een periode als Spaanse en later als Franse kolonie werd Haïti onafhankelijk in 1804, na de Haïtiaanse Revolutie. Dit was meteen ook de enige succesvolle slavenopstand in de geschiedenis, geïnspireerd door de idealen van de Franse Revolutie die woedde in het moederland. Haïti was daarmee het eerste onafhankelijke land in Latijns-Amerika en het eerst postkoloniale zwarte land ter wereld.

Haïti is een van de armste landen ter wereld en na de aardbeving in 2011 heeft Haïti het moeilijk. Het eiland raakt moeilijk uit de impasse en moet veel van 0 opnieuw heropbouwen.

De vlag van Haïti bestaat uit een blauwe en rode streep met in het midden een witte rechthoek met daarin het wapen van Haïti.

Bron: https://www.countryflags.com/nl/vlag-van-haiti.html

Bron: Wikipedia

Naast de atmosfeer ook een biosfeer

Een tijdje terug vertelde ik jullie al iets over de atmosfeer. Dat deze bestond, wist ik al heel lang (aangezien we vroeger al te horen kregen dat er een gat in zit). Maar daarnaast is er blijkbaar ook een biosfeer. Dit is het gedeelte van de aarde waar leven mogelijk is.

De biosfeer bevindt zich zowel in de hydrosfeer, de atmosfeer als de lithosfeer.
De hydrosfeer is alles wat zich op en onder het water bevindt, de atmosfeer wordt hier uitgelegd en de lithosfeer (of steenschaal) is het buitenste gedeelte van de aarde.

Kort samengevat is de biosfeer dus het leefgebied van alle aardse organismen: in de vaste aardbodem, in de lucht en in het water.

Bron: http://www.sateacherestore.co.za/item_794/Biosfeer-1-Poster-A3.htm

Nog wat weetjes over Antarctica

Ik schreef hier al een paar keer iets over Antarctica, maar de voorbije weken las ik een kinderencyclopedie en ik ontdekte nog heel wat meer over dit werelddeel.

Antarctica is bijna volledig met een enorme ijskap bedekt. Op sommige plaatsen is die 4,8 km dik. Het bevat 90 procent van het ijs op aarde en 80 procent van al het zoet water in de wereld. De enorme ijsplateaus van Ronne en Ross zijn ontstaan op de punten waar de ijskap over de oceaan uitsteekt.

Stromingen zorgen ervoor dat reusachtige blokken ijs afbreken die tot 200 km lang kunnen zijn. Die gigantische ijsbergen drijven naar het noorden, vallen langzaam in stukken uiteen en smelten. Alleen het bovenste derde van een ijsberg steekt boven het wateroppervlak uit.

Antarctica telt vulcanische gebieden. Een actieve vulkaan, de Mount Erebus, ligt op Ross-eiland aan de rand van het Ross-ijsplateau. Hij maakt deel uit van het Transantarctisch gebergte, een gebergte met pieken tot 4750 m.

Bron: https://www.nationalgeographic.com/magazine/2012/07/mount-erebus/

Het Transantarctisch gebergte verdeelt het continent Antarctica in Groot- en Klein-Antarctica. Hoewel het land zelf niet hooggelegen is, zorgt de dikte van de ijskap ervoor dat Antarctica, met een gemiddelde hoogte van 2100 m, het hoogste continent is. De ijskap is ontstaan door de opeenstapeling van sneeuw in de voorbije 100.000 jaar.

Cruiseschepen brengen elk jaar zo'n 9000 mensen mee om de fauna van Antarctica te bewonderen. Op King George is er nu ook een hotel. Toeristen die zich op het ijs wagen, moeten geïsoleerde kleren dragen en zetten een bril op om de ogen te beschermen.

De atmosfeer, om elke planeet

Naast de delen van de aarde is er nog een bijzonder onderdeel van onze planeet aarde, namelijk de atmosfeer. Dit is het totaal van de omhullende gassen die zich om een vast hemellichaam bevinden. De atmosfeer van de aarde wordt ook wel aardatmosfeer of dampkring genoemd. Ook alle andere planeten in ons zonnestelsel hebben een atmosfeer.

De laag gassen is ongeveer 1000 km dik (als spreken andere bronnen van minder dan 700 km) en wordt aangetrokken door het zwaartekrachtsveld van het hemellichaam. De lichtere gassen, zoals waterstof kunnen een snelheidsverdeling hebben die ten dele groter is dan de ontsnappingssnelheid. Zulke gassen zullen dan langzaam uit de atmosfeer verdwijnen.

Ook sterren hebben een atmosfeer, bestaande uit de fotosfeer, de chromosfeer, een overgangslaag  en de corona. De fotosfeer is eigenlijk de bovenste laag van de atmosfeer en wordt gezien als het oppervlak van de ster. Sterren bestaan immers niet uit vaste gesteenten, maar uit gassen.

Onze atmosfeer, ook wel de dampring genoemd, houdt onze planeet op een comfortabele temperatuur (ongeveer 15 graden) doordat hij de warmte van de zon tot op de grond laat doordringen en verhindert dat de uitgaande warmte in de ruimte ontsnapt. De dampkring bestaat uit vijf lagen, maar daar vertel ik later weer wat meer over. Hou Gietjes Weetjes dus zeker in de gaten!

Jane Goodall en haar chimpansees

Een goeie week terug vertelde ik jullie iets meer over de chimpansee. Het is de mensaap die het dichtst bij de mens aanleunt. Er valt echter ook iets te vertellen over de vrouw die 40 jaar lang onderzoek deed naar deze apensoort, namelijk Jane Goodall.

Deze Engelse antropologe en biologe deed vooral een studie naar het sociale en familiale leven van de chimpansee. In de jaren 50 van de vorige eeuw ging Jane naar Kenia met antropoloog Louis Leakey. Zo startte ook haar onderzoek.

Eén van de grootste ontdekkingen van Goodall was dat chimpansees wertuigen maken én gebruiken. Sommigen gebruiken takjes en twijgen om termieten te vangen. De twijgjes worden in gaten gestoken waar zich termieten bevinden en er daarna weer uit teruggetrokken. Op die manier worden de twijgjes helemaal leeggegeten. Tot deze ontdekking werd gedacht dat alleen mensen werktuigen gebruikten.

Bron: https://diplomatie.belgium.be/nl/Newsroom/Nieuws/Perscommuniques/os/2014/04/ni_220414_jane_goodall